Finlandia

Ten artykuł dotyczy państwa w Europie. Zobacz też: Finlandia – marka wódki.

(fiń.) Suomen Tasavalta (szw.) Republiken Finland Republika Finlandii
Flaga Finlandii Herb Finlandii
Hymn: Maamme
Konstytucja	Konstytucja Finlandii
Język urzędowy	fiński, szwedzki
Język używany	fiński
Stolica	Helsinki
Ustrój polityczny	republika semiprezydencka
Typ państwa	demokracja
Głowa państwa	prezydent Tarja Halonen
Szef rządu	premier Jyrki Katainen
Powierzchnia  • całkowita  • wody śródlądowe	66. na świecie 338 145[1] km² 33 672 km² (9,96%)
Liczba ludności (2008)  • całkowita   • gęstość zaludnienia	112. na świecie 5 313 026[2]▲ 15,71 osób/km²
PKB (2008)  • całkowite   • na osobę	193 mld USD[3]▲ 35 300 USD▲
Jednostka monetarna	1 euro = 100 eurocentów (EUR, €)
Niepodległość  - ogłoszona  - uznana	od Rosji 6 grudnia 1917 4 stycznia 1918
Secesja (1939):	Fińska Republika Demokratyczna
Religia dominująca	luteranizm
Strefa czasowa	UTC +2 – zima UTC +3 – lato
Kod ISO 3166	FI
Domena internetowa	.fi
Kod samochodowy	FIN (wcześniej SF)
Kod telefoniczny	+358
1 Dane podane za CIA The World Factbook (źródło: CIA) (ang.) 2 Dane szacunkowe na lipiec 2008 roku, podane za CIA The World Factbook (źródło: CIA) (ang.)

Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1917. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją i z Bałtykiem, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją.

Finlandia powstała w 1917, po upadku władzy carskiej. Finlandia nie miała wówczas tradycji państwowych, gdyż od podboju w średniowieczu ludów fińskich była pod obcym – szwedzkim panowaniem, a następnie ponad 100 lat pod panowaniem rosyjskim.

Geografia

 Osobny artykuł: geografia Finlandii.

Jezioro na przedmieściach Lahti (białe noce)

Park Narodowy Pyhä-Luosto

Większość powierzchni kraju stanowią niziny z młodą rzeźbą polodowcową. Naturalne zachodnie i południowe granice Finlandii wyznaczają Zatoka Botnicka i Zatoka Fińska, pomiędzy którymi rozciąga się poprzecinane ciągami wzniesień morenowych Pojezierze Fińskie złożone z 60 tys. jezior. Jeziora zajmują 18,8 tys km², bardzo liczne są bagna i torfowiska. W środkowej części kraju ukształtowanie terenu ma cechy południowych pojezierzy i leżących na północ wyżyn. Na północ od Koła Podbiegunowego rozciąga się Laponia Fińska, która stanowi przedgórze Gór Skandynawskich. Linia wybrzeża szkierowego, jest silnie rozwinięta, z dużą ilością małych wysepek.

Powierzchnia:

• ląd: 304 473 km²
• woda: 33 672 km²
• całkowita: 338 145 km²

Długość granicy lądowej:

• Rosja: 1313 km
• Szwecja: 586 km
• Norwegia: 729 km
• całkowita: 2628 km

Długość wybrzeża:

• całkowita: 1250 km
  • Najwyższy punkt: Haltiatunturi – 1328 m n.p.m.
  • Najniższy punkt: Morze Bałtyckie – 0 m n.p.m.
  • Najdłuższa rzeka: Kemijoki – 550 km
  • Największe jezioro: Saimaa – 1377 km²
  • Powierzchnia lasów: 69%

Największe miasta (2009):

• Helsinki: 577 928
• Espoo: 241 943
• Tampere: 209 756
• Vantaa: 195 978
• Turku: 175 689
• Oulu: 137 201
• Jyväskylä: 128 234
• Lahti: 100 168
• Kuopio: 92 046

Jeziora

Poniższa lista przedstawia 10 największych jezior Finlandii:

W całym kraju występuje 187 888 jezior.

Klimat

Południowa część Finlandii leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego. Natomiast północ (w tym Fińska Laponia) jest w zakresie umiarkowanego chłodnego. Średnie temperatury lipca na południu wynoszą 17-18 °C i 14-15 °C na północy (w najchłodniejszym miejscu w Kilpisjärvi 12 °C). W styczniu średnie temperatury wynoszą -2 °C na Wyspach Alandzkich, -4 °C na południowym wybrzeżu, w środkowej części kraju od -8 do -10 °C i -14 °C na północy. Średnie roczne opady w Helsinkach wynoszą 650 mm. Długość okresu wegetacyjnego na południu wynosi 185-200 dni, na północy 120. Najwyższą temperaturę zanotowano w 1914 roku w Liperi, koło Joensuu i wynosiła ona 37,2 °C. Nieoficjalnie najniższa temperatura wystąpiła w Kaaresuvanto (-54 °C). Okres zimowy występuje zwykle od połowy grudnia do końca marca na Wyspach Alandzkich, od końca listopada do końca marca na południowym wybrzeżu, od połowy listopada do połowy kwietnia w środkowej Finlandii i od końca października do końca kwietnia na północy. Liczba dni w roku z temperaturą powyżej 25 °C waha się od 20-25 na południu do 5-7 na północy (w górskiej stacji Kilpisjärvi takie temperatury występują średnio raz na 2 lata). Najwięcej zanotowano 48 dni w mieście Kkouvola w 2010 roku. Temperatury powyżej 30 °C zdarzają się rzadko i nie wystepują w każdym roku. Największą ich liczbę zaobserwowano w 2010 roku w Lappeenranta (14 dni). Okres bez przymrozków trwa od końca kwietnia do połowy października na Wyspach Alandzkich, na południu kraju od początku maja do końca września, na północy od początku czerwca do końca sierpnia, choć sporadycznie przymrozki mogą występować także w lipcu. Średnie roczne opady w Helsinkach wynoszą 650 mm, a największe ich natężenie przypada na sierpień. Na północy suma opadów wynosi 500 mm.

Polityka

Helsinki – luterańska katedra i plac senacki

Cerkiew prawosławna w Helsinkach

Helsinki

 Osobny artykuł: Ustrój polityczny Finlandii.

Finlandia jest republiką pół prezydencką.

Głową państwa jest prezydent (od 2000 roku ten urząd sprawuje Tarja Halonen), wybierany przez społeczeństwo w bezpośrednich wyborach na sześcioletnią kadencję i może być wybrany na najwyżej dwie, następujące po sobie, kadencje. W kompetencjach prezydenta zawiera się, między innymi, mianowanie premiera i na jego wniosek ministrów. Mianuje kanclerza sprawiedliwości, przewodniczącego i członków Sądu Najwyższego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego, a także arcybiskupa i biskupów Kościoła ewangelicko-augsburskiego. Posiada możliwość rozwiązania parlamentu, prawo kontroli administracji, prawo inicjatywy ustawodawczej i veta ustawodawczego. Jest również najwyższym zwierzchnikiem sił zbrojnych.

Parlament (Eduskunta) jest wybierany przez społeczeństwo na czteroletnią kadencję i liczy 200 osób.

Rząd (Rada Państwa)

Konstytucja

Do 1 marca 2000 roku w skład konstytucji wchodziło pięć ustaw konstytucyjnych:

• Akt o Formie Rządu (1919)
• Akt o prawie parlamentu do badania zgodności z prawem czynności urzędowych Rady Państwa, Kanclerza Sprawiedliwości i Ombudsmana (1922)
• Akt o Parlamencie (1928)
• Akt o Trybunale Stanu (1922)
• Akt o Samorządzie Wysp Alandzkich (1951)

1 marca 2000 roku weszła w życie nowa konstytucja, zaakceptowana przez Eduskuntę wymaganą większością 2/3 głosów dwukrotnie w 1999 roku (zmiana konstytucji musi zostać uchwalona i potwierdzona przez nowo wybrany parlament).

Partie polityczne (główne)

• Partia Centrum
• Koalicja Narodowa
• Liga Zielonych
• Socjaldemokratyczna Partia Finlandii

Gospodarka

Finlandia była do XX wieku krajem zacofanym. Po II wojnie światowej gospodarka kraju była silnie związana z gospodarką Związku Radzieckiego. Z drugiej strony jednak Finlandia dzięki temu, a także dzięki sąsiedztwu Szwecji i Norwegii, stała się państwem socjalnym z prywatną własnością, ale wysokimi podatkami, z których finansuje się badania, edukację, służbę zdrowia itd. Podatki stanowią 45% PKB i jest to poziom najwyższy na świecie po krajach nordyckich, które mają podatki nieco wyższe niż 50% PKB. Najbardziej znaną fińską firmą jest Nokia, która posiada 35% światowego rynku telefonii komórkowej (1. miejsce na świecie). Fińskie, nominalne PKB per capita w 2005 wynosiło 40 197 dolarów, dając Finlandii 12. miejsce na świecie, a PKB per capita zmierzone parytetem siły nabywczej 34 tys. 819 dolarów, dając jej także 12. miejsce na świecie. Eksport wynosił nieco ponad 80 mld dolarów. Wskaźnik Giniego, czyli poziom rozpiętości w dochodach, wynosi 26,9 i jest jednym z najniższych na świecie.

Wydobywa się rudy miedzi, cynku, żelaza, chromu i niklu. Podstawowe gałęzie przemysłu, to przemysł:

• drzewny i celulozowo-papierniczy
• metalowy
• maszynowy
• hutnictwo żelaza i metali nieżelaznych.

Rolnictwo to przede wszystkim hodowla bydła typu mlecznego, a na północy reniferów oraz leśnictwo (zob. lasy Finlandii).

Stopa bezrobocia wynosi 8,2%, średnia długość życia: mężczyźni 76 lat, kobiety 82 lat.

W 2004 Finlandia zajęła pierwsze miejsce w rankingu konkurencyjności Światowego Forum Ekonomicznego.

Telekomunikacja

Około 79% fińskiego społeczeństwa używa Internetu, a wszystkie fińskie szkoły i biblioteki publiczne posiadają łącza internetowe. W październiku 2009 fiński minister transportu i komunikacji zobowiązał się do zapewnienia od połowy 2010 roku każdemu mieszkańcowi kraju dostępu do Internetu z przepustowością nie mniejszą niż 1Mbps.

Podział administracyjny

 Osobny artykuł: Podział administracyjny Finlandii.

Od 1 stycznia 2010 Finlandia jest podzielona na 20 regionów, regiony są podzielone na 72 podregiony, podregiony są podzielone na 342 gminy. Dawny podział na 6 prowincji stracił swe znaczenie 1 stycznia 2010 r.

Historia

Mapa fizyczna Finlandii 1920-1940

 Osobny artykuł: Historia Finlandii.

Historia w datach

Starożytność

• 98 r. n.e. – rzymski historyk Tacyt napisał o "Fenni", ludziach północy. Była to pierwsza pisemna wzmianka o Lapończykach.

IX wiek

• Fińskie plemiona Suomi, Häme i Karelowów tworzą związki przedpaństwowe.

XII-XIII wiek

• 1155 – Król szwedzki Eryk IX i angielski biskup Henryk poprowadzili pierwszą wyprawę krzyżową do Finlandii, która kończy się śmiercią biskupa.
• 1249 – Birger, szwedzki hrabia, prowadził drugą wyprawę krzyżową, w wyniku której Finlandia traci niepodległość i dostaje się pod szwedzkie panowanie
• 1280 – rozpoczęcie budowy Katedry w Turku (szw. Åbo).
• Koniec wieku XIII – budowa szwedzkich umocnień w Turku, Häme i Viipuri

XIV wiek

• Początek wieku XIV – pierwsi fińscy studenci zostali zapisani na uniwersytet w Sorbonie.
• 1323 – pokój w Pähkinäsaari, podzielił Finlandię między Szwecję i Nowogród.
• 1362 – Finowie zostali dopuszczeni do wyboru króla Szwecji.
• 1397 – Królestwa Danii, Szwecji i Norwegii połączyły się w Unii Kalmarskiej.

XV wiek

• 1475 – szwedzki arystokrata Erik Axelsson Tott założył zamek Olavinlinna we wschodniej Finlandii, w pobliżu Savo.
• 1493 – pierwsza wzmianka o Finlandii na wydrukowanej mapie Europy autorstwa Niemca Hartmanna Schedla: "Liber Chronicarum".

XVI wiek

• 1523 – koniec Unii Kalmarskiej, Gustaw I Waza został królem Szwecji.
• 1527 – ludność Finlandii przyjęła protestantyzm.
• 1543 – biskup Mikael Agricola napisał pierwszą fińskojęzyczną księgę Abckiria.

XVII wiek

• 1617 – po pokoju w Stolbova, Szwecja stała się skandynawsko-bałtyckim imperium, zajmując cały teren Finlandii oraz Karelię.
• 1630-1643 – fińscy kawalerzyści Hakkapelitas byli jednymi z najlepszych żołnierzy szwedzkich w Wojnie Trzydziestoletniej.
• 1640 – królowa szwedzka Krystyna założyła uniwersytet w Turku (szw. Åbo Akademi)
• 1642 – pojawiła się pierwsza fińskojęzyczna Biblia.
• 1696 – wybucha klęska głodu, w wyniku której umiera jedna trzecia ludności kraju

XVIII wiek

• 1700-1721 – Wielka Wojna Północna.
• 1721 – traktat pokojowy z Uusikaupunki pozbawił Szwecję kontroli nad terenami dzisiejszych Estonii i Łotwy oraz nad ujściem Newy.
• 1747 – Szwedzi rozpoczęli w pobliżu Helsinek budowę fortyfikacji o nazwie Sveaborg (Zamek Szwecji, później Suomenlinna – Zamek Finlandii).
• 1765 – fiński polityk i duchowny – Anders Chydenius – opublikował książkę "The National Gain" w której zachwalał wolny handel (11 lat przed podobną publikacją Adama Smitha).

XIX wiek

• 1809 – Szwecja przegrała z Imperium Rosyjskim wojnę o Finlandię, która stała się Wielkim Księstwem Fińskim z carem jako władcą. Rozpoczęło się ponad stuletnie (110 lat) rosyjskie panowanie w Finlandii.
• 1812 – terytoria znane jako "Stara Finlandia" ( Vanhha Suomi ), należące do Rosji, zostały przyłączone do Wielkiego Księstwa; nową stolicą po Turku zostały Helsinki.
• 1835 – pierwsza publikacja Kalevali – fińskiego eposu narodowego.
• 1848 – pierwsze publiczne wykonanie hymnu narodowego – Maamme (Nasz Ląd). Ukazał się pierwszy tom Fänrik Stals sägner, zbioru poematów Johana Runeberga.
• 1853-1867 – Zacharis Topelius opublikował Fältskärns berättelser, zbiór nowel historycznych.
• 1860 – Wielkie Księstwo Fińskie zastąpiło rosyjskie ruble, fińskimi markkami, które stanowiły walutę obiegową do wprowadzenia euro; początek uprzemysłowienia kraju, powstało wiele stolarni, fabryk papierniczych, meblarskich.
• 1863 – car Aleksander II Romanow wydał rozporządzenie o zrównaniu języka fińskiego ze szwedzkim.
• 1870 – Aleksis Kivi wydał pierwszą fińską powieść Seitsemän veljestä.
• 1882 – pierwsza Finka – Emma Irene Aström – ukończyła uniwersytet w Turku.
• 1900 – fińscy artyści, architekci Armas Lindgren, Herman Gesellius, Eliel Saarinen, Akseli Gallen-Kallela i malarze Gallen-Kallela, Albert Edelfelt, Eero Järnefelt, Pekka Halonen odnieśli wiele sukcesów na Wielkiej Światowej Wystawie w Paryżu.

XX wiek

• 1902 – 23 tys. Finów wyemigrowało do Stanów Zjednoczonych i Kanady. Była to największa fala wyjazdów w nowożytnej historii kraju; od 1864 do 1914 wyjechało do Ameryki ponad 320 000 osób.
• 1906 – powstał własny parlament Finlandii – Eduskunta. Był to pierwszy na świecie parlament dopuszczający do uczestniczenia w życiu politycznym kobiety.
• 1917 – po wybuchu rewolucji bolszewickiej w Rosji Finowie 6 grudnia ogłosili niepodległość. Bolszewicy uznali ten fakt 31 grudnia.
• 1918 – w styczniu armia fińska (Biała Armia), pod dowództwem generała Mannerheima, rozpoczęła akcję rozbrajania sił bolszewickich we wschodniej Laponii; rozgromiono też – we współdziałaniu z wojskami niemieckimi – tzw. Lewe Skrzydło, ruch dążący do wprowadzenia komunizmu.
• 1919 – Finowie przyjęli ustrój republikański z rządem parlamentarnym; pierwszym prezydentem został Kaarlo Juho Ståhlberg.
• 1920 – Finlandia podpisała w Tartu pokój z Rosją Bolszewicką odzyskując dostęp do Morza Barentsa i miasto Petsamo; fiński biegacz Paavo Nurmi zdobył swój pierwszy medal olimpijski na Igrzyskach w Antwerpii; Finlandia wstąpiła do Ligi Narodów.
• 1921 – fiński parlament przyjął ustawę przyznającą Finlandii opiekę nad Autonomicznym Regionem Wysp Alandzkich.
• 1922 – parlament przyjął ustawy o wolności religijnej, obowiązkowej edukacji i służbie wojskowej.
• 1924 – Paavo Nurmi zdobył cztery złote medale na Igrzyskach Olimpijskich w Paryżu.
• 1929-1932 – powstanie faszystowskiego ruchu Lapua.
• 1932 – Finlandia i ZSRR podpisały pakt o nieagresji.
• 1935 – budowa biblioteki w Viipuri, dzieła architekta Alvara Aalto.
• 1939 – III Rzesza i ZSRR podpisały pakt Ribbentrop-Mołotow. Pozwalał on ZSRR na zajęcie republik nadbałtyckich, wschodniej Polski i części Finlandii oraz Rumunii; Frans Sillanpää zdobył nagrodę Nobla w dziedzinie literatury.
• 1939-1940 – Armia Czerwona zaatakowała Finlandię rozpoczynając 105-dniową kampanię "Wojny Zimowej". Dowódcą wojsk fińskich był marszałek Mannerheim.
• 1941 – wznowienie walk, tym razem we współdziałaniu z Niemcami; Finowie odzyskali na krótko utracone wcześniej tereny.
• 1944 – w lipcu wojska sowieckie wkroczyły do Finlandii, ale nie okupowały kraju dzięki zręcznej dyplomacji Mannerheima; podpisano zawieszenie broni, Finowie utracili jednak Karelię i Petsamo. Musieli też przez kilka następnych lat płacić odszkodowania wojenne i udostępnić flocie ZSRR na 50 lat port w Porkkala.
• 1945 – A.I. Virtanen zdobył nagrodę Nobla w dziedzinie chemii. Ukazało się także pierwsze wydanie Muminków Tove Jansson.
• 1948 – Traktat o Przyjaźni i Współpracy Gospodarczej z ZSRR.
• 1951 – projektant Tapio Wirkkala otrzymał Grand Prix w Mediolanie.
• 1952 – Igrzyska Olimpijskie w Helsinkach
• 1954 – pisarz Väinö Linna wydał swoją powieść wojenną "Tuntematon sotilas" (Nieznany żołnierz).
• 1955 – Finlandia wstąpiła do ONZ i Rady Nordyckiej.
• 1956 – ZSRR oddał bazę morską Porkkala Finlandii. Urho Kekkonen został po raz pierwszy wybrany prezydentem.
• 1958 – ZSRR próbował wpłynąć na skład rządu fińskiego, wydarzenie przeszło do historii jako "kryzys mroźnej nocy".
• 1961 – Finlandia wstąpiła do EFTA; ZSRR ponownie próbował wpłynąć na sytuację polityczną Finlandii, tym razem przy okazji wyborów prezydenckich.
• 1970 – Finowie wprowadzili 40-godzinny tydzień pracy.
• 1971 – otwarcie Finland Hall w Helsinkach, zaprojektował ją Alvar Aalto.
• 1973 – podpisanie umowy o wolnym handlu z EEC.
• 1981 – po 25-letniej karierze politycznej Urho Kekkonen przeszedł na emeryturę.
• 1989 – Finlandia stała się członkiem Rady Europy.
• 1991-1993 – po upadku ZSRR fińska gospodarka przeżywała okres głębokiego kryzysu.
• 1992 – Finlandia zdecydowała się na wejście w struktury Unii Europejskiej.
• 1994 – Finowie opowiedzieli się, w narodowym referendum, za przystąpieniem do UE.
• 1995 – Finlandia stała się członkiem UE.
• 1999 – przyjęto warunki wejścia do strefy euro.
• 2000 – w marcu wprowadzona została nowa konstytucja

XXI wiek

• 2002 – 1 stycznia, Finlandia i jedenaście innych krajów UE przyjęło walutę euro.

Demografia

Populacja

Liczba ludności Finlandii wynosi obecnie 5,350,156 obywateli. Średnia gęstość zaludnienia wynosi 17 mieszkańców na kilometr kwadratowy. Ten fakt czyni z Finlandii najrzadziej zaludniony kraj Europy po Norwegii i Islandii. Południowa część kraju zawsze była gęściej zamieszkana niż północna. Ta dysproporcja wzrosła wraz z postępującą urbanizacją Finlandii w XX wieku. Największymi miastami Finlandii są Helsinki, Espoo i Vantaa. Inne duże znaczące miasta to Tampere, Turku i Oulu.

Procent obcokrajowców w Finlandii sięga 2,5% i należy do najniższych w Unii Europejskiej. Obcokrajowcy to w większości obywatele Rosji, Estonii oraz Szwecji.

Języki

Dla większości Finów (92 procent) język fiński jest językiem ojczystym. Język ten należy do języków bałtyckofińskich, podgrupy języków uralskich. Morfologicznie rzecz biorąc jest to język aglutynacyjny. Oznacza to odmianę form rzeczowników, przymiotników, zaimków, liczebników i czasowników w zależności od ich roli w zdaniu. W praktyce oznacza to, zamiast przyimków i zrostków, stosowanie przyrostków i złożeń. Szacuje się, że około 65% wszystkich fińskich słów to złożenia. Bardzo blisko z nim spokrewniony jest język estoński. Języki te (fiński i estoński), wraz z węgierskim i baskijskim są najpopularniejszymi językami nie indoeuropejskimi w Europie. Finlandia jest jednym z trzech krajów, w których język uralski jest używany przez większość mieszkańców. Pozostałe dwa to Estonia i Węgry.

Drugim najpopularniejszym językiem w Finlandii jest język szwedzki (w tym osobna fińska odmiana języka szwedzkiego), którym posługuje się około 5,6% ludności. Używane są także języki: rosyjski (0,8%), estoński (0,3%), fińsko-romski oraz fiński język migowy (używany przez około 5 000 ludzi). Na północy kraju, w Laponii, zamieszkuje około 7000 Samów. Około jednej czwartej z nich używa języków lapońskich jako ojczystych. Prawo każdej z mniejszości w Finlandii do pielęgnowania swych odrębnych tradycji i kultury jest chronione przez fińską konstytucję.

W 2005 r. w badaniach przeprowadzonych w ramach Eurobarometru dotyczących języków Unii Europejskiej, 60% dorosłych obywateli deklarowało znajomość języka angielskiego, 38% języka szwedzkiego (41% w 2008), a 17% znajomość języka niemieckiego. Ta liczba ludzi znających angielski umieściła Finlandię na piątym miejscu za Maltą (89%), Holandią (86%), Szwecją (85%) oraz Danią (83%). Relatywnie język niemiecki jest w Finlandii znacznie bardziej znany niż język francuski czy hiszpański.

Religia

 Osobny artykuł: Podział administracyjny Kościoła katolickiego w Finlandii.

 Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy w Finlandii.

Od 1923 roku fińska konstytucja gwarantuje wolność religijną. Fiński Kościół Ewangelicko-Luterański i fińska Cerkiew prawosławna mają status kościołów narodowych. Dzięki temu mają specjalne przywileje, wierni płacą na ich rzecz podatki w wysokości 1% lub 2% dochodów, z czego później te kościoły finansują działalność charytatywną. 85% Finów należy do któregoś z Kościołów. 83% należy do Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego, 1,8% osób to zielonoświątkowcy, 1,1% Finów należy do Kościoła prawosławnego, 19 tys. to Świadkowie Jehowy, katolicy to 8 tys., głównie obcokrajowcy, 3 tys. to mormoni, żydzi to 1,5 tys. osób. Tylko 2% luteran chodzi do kościoła co tydzień, a 10% co miesiąc. Odsetek osób wierzących w Boga i uznających podstawowe prawdy religii chrześcijańskiej jest wyższy, niż w innych państwach skandynawskich; częstsze są też, pomimo niskiego uczestnictwa w nabożeństwach, prywatne praktyki religijne. W Finlandii żyje 7 tys. masonów.

Większość fińskich dzieci jest chrzczona (79,9% w 2009) i konfirmowana (87.6% w 2008). Większość pogrzebów jest chrześcijańska. Większość Luteran chodzi do kościoła tylko przy specjalnej okazji jak np. śluby, pogrzeby i święta. Według badań Eurobarometru z 2005 r. 41% Finów twierdziło, że "wierzy w istnienie Boga", 41% stwierdziło, że "wierzy w istnienie jakiejś siły wyższej", a 16%, że "nie wierzy w Boga ani żadną inną siłę wyższą".

Struktura rodzinna

Życie rodzinne w Finlandii odpowiada modelowi rodziny nuklearnej. Relacje z dalszą rodziną są raczej rzadkie i przypadki łączenia się ludzi w formie rodziny wielopokoleniowej raczej się nie zdarzają. Zgodnie z raportem UNICEF-u, Finlandia zajmuje bardzo wysokie, czwarte miejsce na świecie pod względem zapewnienia dziecku odpowiednich warunków życia.

Opieka zdrowotna

Na każde 307 osób przypada jeden lekarz. Około 18,9% funduszy przeznaczonych na opiekę zdrowotną pochodzi z sektora prywatnego, a 76,6% z publicznego. Najważniejszymi instytucjami są Ministerstwo Zdrowia oraz Narodowy Publiczny Instytut Zdrowia. Według szwedzkich badań, przeprowadzonych w 16 krajach, Finlandia posiada najbardziej wydajny system opieki zdrowotnej.

Przewidywana długość życia wynosi 82 lata dla kobiet i 75 dla mężczyzn. Jeszcze w latach 70' XX wieku Finlandia posiadała jeden z najwyższych odsetków zgonów spowodowanych chorobami serca. Od tego czasu zaczęto propagować zdrowe odżywianie się oraz ćwiczenia fizyczne co przyniosło bardzo dobry efekt. Odsetek osób palących jest bardzo niski i wynosi 26% w przypadku mężczyzn i 19% w przypadku kobiet.

Całkowite roczne spożycie alkoholu jest niższe niż w innych europejskich państwach, pomimo tego, że w weekendy bardzo popularne są obficie zakrapiane imprezy. Wśród ludności w wieku produkcyjnym choroby i wypadki spowodowane przez alkohol stały się w ostatnim czasie największą przyczyną śmierci.

Narodowy Publiczny Instytut Zdrowia twierdzi, że 54% mężczyzn i 38% kobiet ma nadwagę, inne źródła podają wyższe wartości, odpowiednio 70% i 50%. Przewiduje się, że odsetek osób chorych na cukrzycę wrośnie do 15% w 2015 roku. Finlandia posiada najwyższy odsetek chorych na cukrzycę typu 1.

Edukacja

W ostatnich studiach PISA, prowadzonych przez OECD, fińscy uczniowie we wszystkich dziedzinach poza matematyką, w której byli drudzy, zajęli pierwsze miejsca na świecie. Fiński system edukacji został zreformowany na początku lat siedemdziesiątych z modelu niemieckiego, który został uznany za niewydajny. Prawie wszystkie szkoły w Finlandii to szkoły państwowe, a za szkoły niepaństwowe nie płaci się, gdyż finansuje je państwo. Również wszystkie uniwersytety są państwowe; kilka z istniejących obecnie uniwersytetów to upaństwowione uniwersytety, które kiedyś znajdowały się w rękach prywatnych. W fińskich szkołach nie stawia się ocen przez pierwsze 3 lata podstawówki, nie można zostawić dziecka na drugi rok w tej samej klasie (w podstawówce, jeżeli rodzice się nie zgadzają), istnieje zakaz dyskryminacji z jakiegokolwiek powodu: pochodzenia, stanu majątkowego rodziców itd. Za ciekawostkę można uznać fakt, że bardzo podobny system z ograniczoną liczbą egzaminów istniał przez pewien czas w Związku Radzieckim.

Od szkoły podstawowej obowiązkowa nauka języka angielskiego, od gimnazjum obowiązkowa nauka języka szwedzkiego (można też pod koniec podstawówki wybrać). W gimnazjum można wybrać trzeci język a w liceum dowolnie (angielski i szwedzki jest kontynuowany).

W szkołach organizuje się zajęcia wychowania fizycznego, edukacji zdrowotnej oraz gotowania. Wśród szkół w Unii Europejskiej fińskie szkoły zajmują jedne z ostatnich miejsc, przeznaczając najmniej czasu na wychowanie fizyczne. Według Narodowego Publicznego Instytutu Zdrowia tylko jedna trzecia dorosłych wystarczająco dużo ćwiczy.

Galeria

Kultura

Fińscy laureaci Nagrody Nobla:

• Frans Sillanpää (1939) (literatura)
• Artturi Virtanen (1945) (chemia)
• Ragnar Granit (1967) (medycyna)
• Martti Ahtisaari (2008) (Pokojowa Nagroda Nobla)

Fiński epos narodowy:

• Kalevala

Najpopularniejszy utwór dziecięcy:

• Muminki autorstwa Tove Jansson

Zobacz też

  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Finlandia

Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat Finlandii

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
Finlandia

Zobacz hasło Finlandia w Wikisłowniku

Portal:
Finlandia

• Karelo-Fińska Socjalistyczna Republika Radziecka
• Jokamiehenoikeus – prawo do korzystania z natury
• język fiński
• Finowie
• Fińskie Stowarzyszenie Biznesu (Finnish Trade Guild) w Warszawie

Przypisy

Linki zewnętrzne

• thisisFinland (dawniej Wirtualna Finlandia) (ang. • niem. • hiszp. • fr. • ros.)
• Discover Finland with Suomifani.com (ang.)

p • d • e Państwa Europy Albania • Andora • Austria • Belgia • Białoruś • Bośnia i Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Kazachstan • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Watykan • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Państwo nieuznawane na arenie międzynarodowej Naddniestrze Terytoria zależne Gibraltar (Wielka Brytania) • Guernsey (Wielka Brytania) • Jan Mayen (Norwegia) • Jersey (Wielka Brytania) • Svalbard (Norwegia) • Wyspa Man (Wielka Brytania) • Wyspy Owcze (Dania) Państwo sui generis/terytorium sporne Kosowo ↑ Mołdawska Republika Naddniestrza nie jest uznawana przez żadne państwo. ↑ Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, która jest uznawana przez 74 ze 192 państw członkowskich ONZ, 22 z 27 Unii Europejskiej i 24 z 28 NATO, w tym Polskę. Obecnie działa tam administracja Organizacji Narodów Zjednoczonych - UNMIK, administracja Republiki Kosowa oraz specjalna misja Unii Europejskiej - EULEX.

Członkostwo w organizacjach międzynarodowych p • d • e Unia Europejska Państwa członkowskie Austria (1995) • Belgia (1958) • Bułgaria (2007) • Cypr (2004) • Czechy (2004) • Dania (1973) • Estonia (2004) • Finlandia (1995) • Francja (1958) • Grecja (1981) • Hiszpania (1986) • Holandia (1958) • Irlandia (1973) • Litwa (2004) • Luksemburg (1958) • Łotwa (2004) • Malta (2004) • Niemcy (1958/1990) • Polska (2004) • Portugalia (1986) • Rumunia (2007) • Słowacja (2004) • Słowenia (2004) • Szwecja (1995) • Węgry (2004) • Wielka Brytania (1973) • Włochy (1958) Terytoria specjalne wchodzące w skład Unii na podst. art. 349 TFUE Athos (gr.) • Azory (port.) • Büsingen am Hochrhein (niem.) • Campione d'Italia (wł.) • Ceuta (hiszp.) • Gibraltar (bryt.) • Gujana Francuska (fr.) • Gwadelupa (fr.) • Livigno (wł.) • Helgoland (niem.) • Madera (port.) • Martynika (fr.) • Melilla (hiszp.) • Reunion (fr.) • Saint-Barthélemy * (fr.) • Saint-Martin * (fr.) • Wyspy Alandzkie (fiń.) • Wyspy Kanaryjskie (hiszp.) Oficjalni kandydaci Chorwacja • Czarnogóra • Islandia • Macedonia • Turcja Państwa aplikujące Serbia • Albania Terytoria, które wchodziły w skład EWG/UE Algieria (1958-1962 jako de iure część Francji) • Grenlandia (1973-1985) • Saint-Pierre i Miquelon (1976-1985 jako departament zamorski Francji) * do 22 lutego 2007 wchodził w skład UE jako integralna część Gwadelupy, ponownie jako część Unii od 1 grudnia 2009 p • d • e Strefa euro Członkowie UGiW i UE Austria • Belgia • Cypr • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Malta • Portugalia • Luksemburg • Niemcy • Słowacja • Słowenia • Włochy Członkowie UGiW spoza UE Monako • San Marino • Watykan Pozostałe państwa spoza UE Andora • Czarnogóra • Kosowo p • d • e Rada Europy Państwa członkowskie Albania • Andora • Armenia • Austria • Azerbejdżan • Belgia • Bośnia i Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Cypr • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Gruzja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Kandydaci Białoruś Obserwatorzy Izrael • Japonia • Kanada • Meksyk • Stany Zjednoczone • Stolica Apostolska p • d • e Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) Albania • Andora • Armenia • Austria • Azerbejdżan • Białoruś • Belgia • Bośnia i Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Cypr • Czechy • Czarnogóra • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Gruzja • Grecja • Holandia • Hiszpania • Irlandia • Islandia • Kanada • Kazachstan • Kirgistan • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Stany Zjednoczone • Szwajcaria • Szwecja • Tadżykistan • Turcja • Turkmenistan • Ukraina • Uzbekistan • Węgry • Wielka Brytania • Włochy p • d • e Rada Nordycka Państwa  Dania •  Finlandia •  Islandia •  Norwegia •  Szwecja Terytoria autonomiczne  Grenlandia •  Wyspy Alandzkie •  Wyspy Owcze p • d • e Rada Państw Morza Bałtyckiego Członkowie Dania • Estonia • Finlandia • Islandia • Litwa • Łotwa • Niemcy • Norwegia • Polska • Rosja • Szwecja Obserwatorzy Belgia • Francja • Hiszpania • Holandia • Komisja Europejska • Rumunia • Słowacja • Stany Zjednoczone • Ukraina • Wielka Brytania • Włochy p • d • e Światowa Organizacja Handlu (WTO) Albania • Angola • Antigua i Barbuda • Arabia Saudyjska • Argentyna • Armenia • Australia • Bahrajn • Bangladesz • Barbados • Belize • Benin • Birma • Boliwia • Botswana • Brazylia • Brunei • Burkina Faso • Burundi • Chile • Chiny • Chorwacja • Czad • Demokratyczna Republika Konga • Dominika • Dominikana • Dżibuti • Egipt • Ekwador • Fidżi • Filipiny • Gabon • Gambia • Ghana • Grenada • Gruzja • Gujana • Gwatemala • Gwinea • Gwinea Bissau • Haiti • Honduras • Hongkong • Indie • Indonezja • Islandia • Izrael • Jamajka • Japonia • Jordania • Kambodża • Kamerun • Kanada • Katar • Kenia • Kirgistan • Kolumbia • Kongo • Korea Południowa • Kostaryka • Kuba • Kuwejt • Lesotho • Liechtenstein • Macedonia • Madagaskar • Makau • Malawi • Malediwy • Malezja • Mali • Maroko • Mauretania • Mauritius • Meksyk • Mołdawia • Mongolia • Mozambik • Namibia • Nepal • Niger • Nigeria • Nikaragua • Norwegia • Nowa Zelandia • Oman • Pakistan • Panama • Papua-Nowa Gwinea • Paragwaj • Peru • Republika Południowej Afryki • Republika Środkowoafrykańska • Republika Zielonego Przylądka • Rwanda • Saint Kitts i Nevis • Saint Lucia • Saint Vincent i Grenadyny • Salwador • Senegal • Sierra Leone • Singapur • Sri Lanka • Stany Zjednoczone • Suazi • Surinam • Szwajcaria • Tanzania • Tajlandia • Tajwan • Togo • Tonga • Trynidad i Tobago • Tunezja • Turcja • Uganda • Ukraina • Urugwaj • Wenezuela • Wietnam • Wybrzeże Kości Słoniowej • Wyspy Salomona • Zambia • Zimbabwe • Zjednoczone Emiraty Arabskie • Unia Europejska, w tym poszczególne kraje członkowskie: Austria • Belgia • Bułgaria • Cypr • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Malta • Niemcy • Polska • Portugalia • Rumunia • Słowacja • Słowenia • Szwecja • Węgry • Wielka Brytania • Włochy p • d • e Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) Państwa członkowskie Australia • Austria • Belgia • Chile • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Izrael • Japonia • Kanada • Korea Południowa • Luksemburg • Meksyk • Niemcy • Norwegia • Nowa Zelandia • Polska • Portugalia • Słowacja • Słowenia • Stany Zjednoczone • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Węgry • Wielka Brytania • Włochy • Unia Europejska (Komisja Europejska bierze udział w pracach OECD) Kandydaci Rosja Obserwatorzy Tajwan Współpracujący Brazylia • Chiny • Indie • Indonezja • Republika Południowej Afryki Organizacje afiliowane Międzynarodowa Agencja Energetyczna • Agencja Energii Nuklearnej • Europejska Konferencja Ministrów Transportu • Klub Sahelu

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons.